John Olivieira: Google bepaalt wat je leest, niet de redactie

[Column] Uitgever OneWorld over techbedrijven die de toegang tot nieuws controleren, en wat dat betekent voor kleine uitgevers

Begin 2025 ging het debat over media vooral over de overname van RTL door DPG Media, het bedrijf achter de Volkskrant, het AD en tientallen andere titels. De zorg: steeds minder partijen bezitten steeds meer nieuwsmedia. Terechte zorg. Maar terwijl dat debat liep, verschoof de echte macht opnieuw, niet alleen naar grote mediabedrijven, maar naar technologiebedrijven die bepalen of journalistiek nog gevonden wordt.

Voor grote kranten en omroepen is dat vervelend. Voor kleine redacties is het existentieel.

Wij zijn met OneWorld een kleine redactie. Als ons bereik met 30 procent daalt, betekent dat niet alleen minder lezers, maar ook minder inkomsten en minder ruimte voor het journalistieke werk waar we voor staan.

Niet de hoofdredacteur, maar Google bepaalt wat je leest

Stel: je zoekt op Google naar achtergrond bij het klimaatbeleid. Vroeger klikte je door naar een artikel. Nu verschijnt er bovenaan de pagina een kant-en-klaar antwoord, samengesteld door Google zelf, uit stukken van allerlei sites. Je leest dat blokje en klikt niet door. De redactie die het oorspronkelijke werk deed, krijgt geen bezoeker, geen inkomsten, geen data over wie er las.

Uit onderzoek van het Pew Research Center onder bijna 70.000 zoekopdrachten blijkt: wanneer zo’n AI-samenvatting verschijnt, klikt nog maar 8 procent van de gebruikers door naar een bronwebsite. Zonder samenvatting is dat 15 procent, bijna het dubbele. Voor OneWorld betekende dat tussen 2025 en 2026 een daling van circa 30 procent in het aantal bezoekers dat via Google binnenkomt. Wereldwijd daalde het zoekverkeer naar uitgevers het afgelopen jaar met gemiddeld 33 procent, met uitschieters tot 90 procent bij kleinere sites. Sommige zijn al gestopt.

De Nederlandse journalistieke infrastructuur rust op drie blokken: het publieke bestel en 2 private concerns, DPG Media en Mediahuis. Samen vertegenwoordigen zij grofweg 2 derde van de journalistieke productiecapaciteit in loondienst en een nog groter aandeel van het nieuwsbereik.[9] Die schaal geeft hun iets wat kleine uitgevers niet hebben: onderhandelingsmacht. DPG Media kan met Google aan tafel gaan over licenties en zichtbaarheid. De NPO heeft lobbyisten in Brussel. OneWorld heeft die niet. Wij zijn volledig afhankelijk van keuzes die techbedrijven maken, en wij worden niet gevraagd mee te praten.

Eerst gebruiken ze je werk. Dan moet je betalen om zichtbaar te blijven

De AI-systemen van Google, OpenAI (het bedrijf achter ChatGPT) en anderen zijn getraind op enorme hoeveelheden tekst van het internet, waaronder artikelen van OneWorld en duizenden andere uitgevers. Onze verhalen zijn gebruikt om die systemen te leren schrijven, samenvatten en redeneren. Zonder toestemming. Zonder vergoeding. In de journalistiek is het normaal dat hergebruik wordt vergoed, via organisaties als Lira voor tekst en Pictoright voor beeld. Voor AI-training bestaat zo’n praktijk nauwelijks. De teksten van onze journalisten voeden systemen die vervolgens zelf antwoorden geven, waarna de lezer niet meer naar ons toekomt.

En nu kondigt zich een volgende stap aan. De vraag is niet meer alleen hoe je goed scoort in Google, het gaat er nu om of je zichtbaar bent in ChatGPT. Als iemand aan ChatGPT vraagt naar klimaatrechtvaardigheid of mensenrechten, welke bronnen noemt het systeem dan? Uitgevers die investeren in zichtbaarheid binnen die AI-systemen, via betaalde samenwerkingen of door hun content aan te passen, houden een kans. Wie dat niet kan betalen of organiseren, verdwijnt langzaam uit het informatiecircuit. Eerst namen ze je werk. Nu moet je jezelf terugkopen.

OneWorld brengt stemmen die in de mainstream worden genegeerd: klimaatrechtvaardigheid, mensenrechten, diversiteit. Dat is geen niche, het is een democratische keuze. Maar juist die stemmen zijn het kwetsbaarst in een systeem dat optimaliseert op massa en bereik.

Digitale aanvallen zijn geen theorie

Naast langzaam dalend bereik is er een directer risico. Een DDoS-aanval betekent simpelweg dat zo veel nepverkeer naar een website wordt gestuurd dat die tijdelijk onbereikbaar wordt. In 2025 steeg het aantal van dit soort aanvallen met meer dan 40 procent. Mediaorganisaties staan inmiddels hoog in de ranglijst van meest aangevallen sectoren.

Als een kleine redactie offline gaat, is er geen IT-afdeling met 20 specialisten. Dan zijn het een paar mensen die ’s avonds proberen de site weer online te krijgen. De aanvallen zijn niet willekeurig: ze komen na een controversieel stuk, tijdens een maatschappelijk debat, als een verhaal aandacht trekt dat iemand niet welgevallig is. Google en Meta zijn niet verplicht te reageren als een journalistieke organisatie onder aanval ligt. Dat is geen technisch detail,  het is een democratisch probleem.

3 kwetsbaarheden dus: dalend bereik doordat techbedrijven de distributie overnemen, verlies van zeggenschap over eigen werk doordat AI erop traint, en fysieke aanvallen op de infrastructuur. Geen van deze dreigingen wordt geadresseerd in huidig beleid. En geen van deze dreigingen kan een kleine redactie individueel oplossen.

Wat er moet gebeuren

Op Europees niveau bestaan wetten die in theorie kunnen helpen: de AI Act regelt verantwoord gebruik van kunstmatige intelligentie, de Media Freedom Act beschermt redactionele onafhankelijkheid, en de Digital Services Act stelt transparantie-eisen aan grote platforms als Google en Meta. Maar regels op papier zijn niet genoeg. 3 concrete stappen zijn urgent:

1. Een mediapluriformiteitstoets die ook naar technologie kijkt. Nu wordt bij mediafusies alleen gekeken naar wie welk mediabedrijf bezit. Maar minstens zo belangrijk is: op wier servers staat de journalistiek? Wiens AI-systemen vatten het nieuws samen? Die vragen moeten onderdeel worden van beleid, met als norm dat journalistieke data in Europa wordt gehost en dat AI-systemen transparant zijn over hoe ze met journalistieke bronnen omgaan.
2. Een nationaal digitaal veiligheidspunt voor de pers. Wanneer een kleine redactie onder aanval ligt, moet er iemand zijn om naar te bellen, net zoals het Nationaal Cyber Security Centrum dat voor de overheid doet. Met gedeelde technische capaciteit en een verplichting voor platforms als Google en Meta om binnen 24 uur te reageren.
3. Een fonds voor gedeelde journalistieke infrastructuur. Kleine uitgevers kunnen de technologische race niet individueel winnen. Maar samen kunnen ze alternatieven opbouwen: gedeelde tools, gezamenlijke technische capaciteit, Europese AI-systemen die journalistiek ondersteunen zonder haar te extraheren. Een belasting op de advertentie-inkomsten van Google en Meta, voor een groot deel opgebouwd met journalistieke content, kan daarvoor de basis vormen.

Democratie beschermen is meer dan fusies tegenhouden

Dit is geen pleidooi voor medelijden. Kleine uitgevers hebben iets wat grote concerns missen: wendbaarheid, directe lezersbanden, de vrijheid om scherpe keuzes te maken zonder aandeelhouders die meekijken. Maar we kunnen de structurele machtsverschuiving richting een handvol techbedrijven niet individueel keren. Dat vraagt om beleid.

Wie zichtbaar is in het publieke debat is geen gegeven meer, het is een keuze die steeds meer door Google en OpenAI wordt gemaakt, niet door journalisten of lezers. De vraag of OneWorld over 5 jaar nog bestaat, hangt niet alleen af van de kwaliteit van onze journalistiek. Het hangt af van de vraag of we vindbaar zijn in systemen die wij niet bezitten en niet controleren.

Democratie beschermen betekent ook de infrastructuur beschermen waarop het publieke debat rust, voor grote spelers en voor kleine. Journalistiek is geen content. Het is publieke infrastructuur. Bescherm die ruimte.

--

John Olivieira is uitgever van OneWorld. Hij schrijft dit opiniestuk op persoonlijke titel.

Dit artikel is gepubliceerd door: Lieselot Berentzen