Evaluatiecommissie NPO: focus en slagvaardigheid ontbreekt

Omroephuizen geen oplossing?

De door de Raad van Toezicht van de NPO ingestelde evaluatiecommissie heeft geconstateerd dat de NPO zich dient te focussen op zijn kernwaarden en een slagvaardige organisatie dient te hebben. Beiden ontbreken volgens de evaluatiecommissie, zo blijkt uit het rapport over de concessieperiode 2022-2026.

Wel voldoet de NPO voor een groot deel aan de doelen en prestatieafspraken.

Kernwaarden

De NPO heeft volgens de mediawet de kernwaarden kwaliteit en betrouwbaarheid, pluriformiteit, onafhankelijkheid en toegankelijkheid. Dagelijks wordt gewerkt vanuit deze kernwaardes. En er bestaan ook waarborgen hiervoor, maar er is geen expliciete strategie om hier invulling aan te geven. Ze komen onvoldoende terug in het concessiebeleidsplan en de prestatieafspraken. Ook is naleving van kwaliteit en betrouwbaarheid onvoldoende afdwingbaar. In de verantwoordingsinformatie blijkt ook niet hoe het met de kernwaardes ervoor staat. Dit staat in het rapport dat de titel Focus op Kernwaarden heeft meegekregen.

Geen slagvaardigheid

De evaluatiecommissie stelt dat er er te veel kapiteins zijn die elk hun eigen koers varen. De NPO vervult bovendien in hun optiek een dubbelrol: ze vertegenwoordigt zowel de belangen van het bestel als geheel als de belangen van de koepelorganisatie. Ook stelt de evaluatiecommissie dat er onduidelijkheid is over de rolverdeling van de inhoud van programma’s en hebben omroepverenigingen geen grip op het programmeerproces. De NPO is overigens daar wettelijk verantwoordelijk voor, niet de omroepverenigingen.

Volgens de opstellers van het rapport leidt de huidige structuur tot versnippering en stroperigheid. De interne verhoudingen zijn gespannen en worden getekend door concurrentie, zowel tussen de NPO en de omroepen als tussen de omroepen onderling. Het bestel is zo opgezet dat er tegengestelde belangen zijn met 14 organisaties. (NPO, NOS, NTR en 11 omroepverenigingen). Daarbij wordt er onvoldoende vanuit het gezamenlijke publieke belang gewerkt. Zo ontbreekt een gezamenlijke digitale strategie. Zo heeft de wettelijke taakomroep NOS een eigen omgeving en staat NPO Start daar los van en is er ook elders een lappendeken van merken en platforms. Ook beschrijft het rapport het diffuse programmeerproces en zijn de toetskriteria onvoldoende helder. 

Omroephuizen geen oplossing?

De opstellers van de evaluatie stellen dat alleen de beoogde structuur van omroephuizen nog geen oplossing zal vormen voor de uitdagingen waarmee de publieke omroep wordt geconfronteerd. Zo zou die ook tot meer overleg(structuren) kunnen leiden in plaats van minder.

Ze pleiten voor een slagvaardig bestel waarin de focus ligt op de kernwaarden komt te liggen.

Het bestuur van het bestel dient – volgens de evaluatiecommissie – te beschikken over heldere mandaten en doorzettingsmacht, zeker op het vlak van digitalisering en distributie en ook merknamen. Een gezaghebbende, onafhankelijke toezichthouder is nodig, die wettelijk bevoegd is om uitspraken te doen over de inhoud van programma’s en die sancties kan doorvoeren.

Existentiële uitdaging NPO

Het rapport stelt verder dat het speelveld van de publieke omroep dusdanig ingrijpend veranderd is als gevolg van digitalisering, een mondiale druk op democratieën en in eigen land is de positie van de publieke omroep niet langer voor iedereen vanzelfsprekend. Deze uitdagingen zijn in de ogen van de commissie dusdanig alarmerend, dat de commissie spreekt van een existentiële uitdaging voor het publieke omroepbestel. Daarbij spreekt het rapport zowel over politieke aanvallen als op veranderend mediagebruik via social media en streamingdiensten, alsmede LLM’s (AI).

Digitale autonomie

De evaluatiecommissie stelt tenslotte dat het thema digitale autonomie nader onderzoek verdient, aangezien de publieke omroep een essentiële voorziening is voor de democratie.

Ongehoord Nederland en Omroep ZWART

De evaluatiecommissie heeft van de omroepverenigingen alleen Ongehoord Nederland en Omroep ZWART geëvalueerd aangezien dit aspirant omroepen zijn. Voor Ongehoord Nederland stelt de evaluatiecommissie dat de journalistieke kwaliteit aandacht vraagt en de betrouwbaarheid van de informatievoorziening aldaar onder druk staat, wat als ernstig wordt gezien. Voor omroep ZWART stelt de evaluatiecommissie dat er meer strategische focus dient te komen en het bereik achter blijft, maar wel een groot aantal producties heeft gemaakt.

Leden evaluatiecommissie NPO

De voorzitter van de evaluatiecommissie was Henri Lenferink die actief is bij de PvdA (GroenLinks-PvdA) en tot voor kort waarnemend Commissaris van de Koning in Gelderland was en tot voor kort waarnemend burgemeester van Amersfoort. Hij is thans waarnemend voorzitter van de Huurcommissie.

Verder bestond de huurcommissie uit Prof. Dr. Jaap de Jong (hoogleraar journalistiek en nieuwe media bij de Universiteit Leiden),  Dr. Jaap van Manen (emeritus-hoogleraar en partner Strategic Management Centre), Laila Abid (zelfstandig Pr-adviseur) en mr. Mirjam A. de Blécourt-Wouterse (Partner Arbeidsrecht Baker McKenzie Amsterdam).

De leden van de evaluatiecommissie zijn benoemd door de NPO Raad van Toezicht (onder voorzitterschap van Tjibbe Joustra) op voordracht van de door de (toenmalige) Raad van Bestuur van de NPO (Lucien Brouwer) voorgedragen, gehoord hebbende de (toenmalig) NSC-minister Eppo Bruins.

De evaluatiecommissie moet volgens de Mediawet bestaan uit vijf onafhankelijken die zo veel mogelijk representatief zijn voor het kijk- en luisterpubliek. Opvallend is dat alle leden minimaal een master-titel (drs of mr.) hebben en 40 procent zelfs een dr.-titel. Volgens het ministerie van OCW had slechts 14,7 procent van de 15 tot 75-jarige Nederlanders een afgeronde masteropleiding (HBO of WO) in 2024.

Geïnterviewden

De evaluatiecommissie heeft van de NPO twee leden van de Raad van Toezicht (Lizzy Doorewaard, inmiddels afgetreden en Helene Vletter-Van Dort) gesproken en van de Raad van Bestuur Lucien Brouwer. Ook Jojanneke Doorn (directie Video & Audio), Joost Oranje (genremanager journalistiek), Mezen Dannawi (manager NPO Start), Ezra Eeman, directeur Strategie & Innovatie, de interim directeur HR Richard Greve, Mark Minkman (Financieel directeur), Leonie Koot-Warris (Manager Publieksinzichten van de afdeling publiek & marketing) is gesproken. En verder is directieleden van Omroep Zwart, Ongehoord Nederland, NTR, KRO-NCRV, AVROTROS, Evangelische Omroep, Commissariaat voor de Media, Raad van Cultuur, ministerie van OCW en de Ombudsman voor de publieke omroep (Margo Smit) gesproken.

Dit artikel is gepubliceerd door: David de Jong