Rapport CvdM: aanbevelingsalgoritmes sociale media moeten gezonder

Commissariaat voor de Media wil dat Nederland een vuist maakt tegen antidemocratische aanbevelingsalgoritmes

In een rapport van het Commissariaat voor de Media roept het op tot doelgericht beleid en toezicht om aanbevelingsalgoritmes van sociale media minder riskant te laten zijn vanuit democratisch oogpunt. De mediatoezichthouder deed een analyse naar de risico’s van feeds op sociale media voor het publieke belang van betrouwbare nieuwsvoorziening en democratische meningsvorming. Oftewel: stellen sociale media via hun feeds wel voldoende in staat om vrij en geïnformeerd tot een mening te komen? Dit mondde uit in het rapport Naar democratisch gezonde feeds. Hoe toezicht en beleid aanbevelingsalgoritmes van sociale media kunnen verbeteren.

De conclusie is dat die aanbevelingsalgoritmes van sociale media uit democratisch oogpunt riskant zijn.  

Handig, maar riskant?

Het rapport stelt dat feeds met hun doorlopende stromen aanbevolen berichten handig zijn. Tegelijkertijd beïnvloeden sociale media hiermee wat je ziet én wie je volgt, en dus ook welke inhoud je tegenkomt en hoe dat je mening beïnvloedt. Wetenschappelijk is al gebleken wat de gevolgen van feeds zijn: gepolariseerde nieuwsconsumptie, affectieve polarisatie, afgesneden informatievrijheid (shadowbanning), onvoorspelbare mediazichtbaarheid en gemanipuleerde meningsvorming. Financiële prikkels voor zeer grote sociale media spelen een belangrijke rol om inhoud rond te laten gaan die aandacht trekt, ook als die inhoud onbetrouwbaar en controversieel is;

Het risico op onvrije en ongegronde meningsvorming neemt toe aangezien bepaalde platformeigenaren steeds merkbaarder politiek gemotiveerd of politiek gepusht handelen. In verkeerde handen kunnen de aanbevelingsalgoritmes wapens zijn voor manipulatie van de publieke opinie, aldus de Nederlandse mediatoezichthouder.

Aanbevelingen

Het Commissariaat voor de Media beveelt aan dat sociale media het makkelijker maken om als burger een gezonde keuze te maken. Dat wil zeggen: een keuze die je als burger helpt voorzien in de informatiebehoefte die je zélf zegt te hebben, of in betrouwbare en professionele berichtgeving. Hiertoe zijn feeds verbeterbaar in drie richtingen: geef gebruikers vrijere keuze, maak betrouwbare informatie beter zichtbaar, en meet effecten structureler.

Bedrijven als Meta (Facebook/Instagram), TikTok, Microsoft (LinkedIn), Alphabet (YouTube, Google) en SnapChat gaan niet vanzelf over op democratisch gezondere feeds. Daarom heeft het Commissariaat voor de Media een routekaart gemaakt. Dat is een kaart met - in aansluiting op bestaande wetgeving - concrete opties voor overheidsbeleid en nalevingstoezicht. De kernvraag is daarbij: Hoe krijgen we het ontwerp van feeds beter in lijn met het publieke belang van vrije en geïnformeerde meningsvorming?

Verder moedigt de mediatoezichthouder toezichthouders en beleidsmakers aan tot gebruik van de routekaart – zo ook het kabinet, dat in het coalitieakkoord de ambitie heeft uitgesproken tot een verbod op polariserende en antidemocratische algoritmes.

Amma Asante, voorzitter van het Commissariaat voor de Media: “Eén van de focusthema’s uit de meerjarenstrategie van het Commissariaat is: een robuuste nieuwsvoorziening. Het medialandschap verandert razendsnel. Steeds meer mensen halen hun nieuws van sociale media en AI-diensten. Platformbedrijven bepalen met algoritmes in toenemende mate wat we wel en niet te zien krijgen. Wanneer betrouwbaar en onafhankelijk nieuws minder goed zichtbaar is, wordt het lastiger voor mensen om zich goed te informeren. Dat raakt aan het functioneren van de democratie. Daarom is het belangrijk om ontwikkelingen in de nieuwsvoorziening te volgen en risico’s tijdig te signaleren. Offline én online. De aanbevelingsalgoritmes van sociale media vormen zo’n risico.”

Vervolgacties

Het rapport gaat ook in op de vervolgacties die het Commissariaat neemt, in lijn met zijn meerjarenstrategie. Het Commissariaat doet dat zelf, of samen met collega-toezichthouders, in Nederland én in Europa. De European Media Board kan bijvoorbeeld – gevraagd en ongevraagd – advies geven aan de Europese Commissie over een belangrijk onderwerp als aanbevelingsalgoritmes. Amma Assante, voorzitter van het Commissariaat voor de Media is dit kalenderjaar voorzitter van de European Media Board.

Het rapport stelt verder dat er al veel Europese wetgeving die aanknopingspunten biedt om een vuist te maken tegen ongezonde aanbevelingsalgoritmes. Nederlandse toezichthouders kunnen een positieve bijdrage aan het aanbod van democratisch gezonde feeds leveren via probleemgestuurde samenwerking aan toezicht en handhaving van specifieke wetsartikelen, zo nodig over de grenzen van toezichtsbevoegdheden en EU-lidstaten heen.

In het algemeen ziet het CvdM risico’s op toenemende macht en toenemende controle van niet-Europese bedrijven en mogendheden over democratische meningsvorming in Nederland en Europa. De toezichthouder vraagt  deze risico’s van beperkte informatievrijheid en toenemende opiniemacht voor democratische meningsvorming te betrekken bij het debat over digitale soevereiniteit en digitale weerbaarheid. Regulering en de oproep tot het scherp zijn als mediasector en in mediabeleid, via strategie en monitoring, op asymmetrische afhankelijkheden van en kansrijke alternatieven voor bepaalde platforms en hun algoritmes en verdienmodellen wordt daarbij gedaan

Bij sommige sociale media zijn aanbevelingsalgoritmes zelfs al wapens gebleken voor manipulatie van de publieke opinie. Het risico neemt volgens het CvdM  af naarmate Nederlanders digitaal bewuster en weerbaarder zijn, en als ze meer te zeggen zouden krijgen over wat feeds hen voorschotelen in lijn met eigen informatiebehoeftes – of als feeds democratisch gezondere standaardinstellingen of nieuwsmenu’s zouden bieden in lijn met het publieke belang van geïnformeerde burgers (vergelijk de  waarborging van dit publieke belang op televisie en radio via bijvoorbeeld de basisdoorgifte van de NPO op de eerste drie kanalen van de meeste tv-aanbieders).

Het CvdM stelt dat gebruikers meer keuzevrijheid moeten krijgen (freedom by design), betrek informatiewaarde nadrukkelijk in het ontwerp van feeds (informativeness by design), en structureel structureel de effecten van feeds op bijvoorbeeld nieuwswaarneming en meningsvorming (measurement by design) gemeten kunnen worden. We

Via de European Media Freedcom Act, de DSA (Digital Service) en DMA (Digital Market Act) alsmede de AVMSD (voor mediawijsheid en prominente zichtbaarheid van professionele mediadiensten) kan volgens het CvdM al vanuit Europa en Nederlandse beleidsmakers en toezichthouders democratisch gezondere feeds aangemoedigd of af te dwingen. Het CvdM doet in zijn rapport aanbevelingen daartoe in een routekaart.

Desgevraagd erkent Amma Asante dat de big tech proberen om regelgeving te voorkomen via lobby en het voeren van (lange) juridische procedures zodra er maatregelen worden uitgevaardigd om hun macht in te perken. Toch is het volgens het CvdM belangrijk om actie te ondernemen.

Verdere rapporten over digitale advertentiemarkten

Het rapport over feeds is de eerste van een reeks verkenningen van het Commissariaat over digitale platforms en big tech. Later volgen verkenningen over bijvoorbeeld de opiniemacht van platformbedrijven en over de digitale advertentiemarkt.

Download het volledige rapport

Dit artikel is gepubliceerd door: David de Jong